SILOS KOMEZAMAHORO — Gukingira abantu no kubandanya kubaho Ubuzima bw’abantu bukwiye kubandanya n’igihe ubuhinga bwa none butagikora. Imibano y’abantu ikingiwe, ishingiye ku bantu, ubumenyi, ugutunganya, ibidukikije, ibikorwa n’ugufashanya. Gukingira ubuzima ata gutegura intambara. 1. Ubushobozi bw’abantu bwo kwibeshaho Ibikorwa vya ngombwa ntibishingira ku bwenge buhangano, imashini zikora zonyene, ngurukanabumenyi, imbuga zo guhanahana amakuru, ibikoresho vyo mu kirere, porogarama za ngombwa, intwaro y’imashini, kumenya abantu biciye mu maso, kubacungera igihe cose ku ngurukanabumenyi canke imashini zikomeye zidashobora gusanirwa aho. Ubuhinga bwa none bushobora kuba hanze canke bukaba ingoboka; ntibukwiye kuba ari bwo butuma abantu bashobora kubaho gusa. ABANTU → UBUMENYI → UGUTUNGANYA → IBIDUKIKIJE → IBIKORWA → KUBAHO. 2. Inguvu zoroshe kandi zisanwa Inguvu z’izuba ku bikorwa bimwebimwe; iz’amazi aho bishoboka; umuyaga ukoresha imashini zoroshe aho ubereye; umwuka utanga umuriro uva mu mwavu; inkwi zikoreshwa ibidukikije bikingiwe; ibikorwa vy’amaboko. Hategurwa ingoboka ijanye n’ubuvuzi n’isuku. Ibikoresho bitorwa kubera ko bisanwa, ibice vyavyo biboneka kandi abanyagihugu bashobora kubibungabunga. Amazi, guteka n’umuco ni ibikorwa vya ngombwa. 3. Amazi: ibikoresho vyoroshe n’ibigega Isoko → ikigega → akayunguruzo → gutunganya amazi → ikigega gisukuye → gukoresha → gusubira kwegeranya aho bibereye. Abanyagihugu biga kubungabunga amariba, kwegeranya amazi y’imvura, kuyayungurura, kwica imigera, gusana imiheha no kwubaka ibigega. Gucukura iriba bivana n’igitaka, urugero rw’amazi n’ubwiza bwayo. Abahinga babifitiye ubumenyi bariga amazi yo munsi y’isi bakagena igikwiye. Ibigega vyinshi birinda ko igikoresho kimwe cononekaye gihagarika vyose. Hategurwa amazi yo kunywa, guteka, kuvura n’ayo mu burimyi. 4. Uburimyi n’imirima yo hejuru SILO yose ifise imirima yo hejuru, hamwe n’ibibanza bikingiwe vyo kurimamwo aho bikenewe. Ibishirwa imbere: ibiharage, ibigori, imyumbati, amasaka, uburo, ibijumbu, ibiraya, imboga, ivyamwa n’ibiterwa bikoreshwa mu kuvura. Isi + imbuto + amazi + ibikorwa vy’abantu. Uturima, ibibanza vy’ingemwe, umwavu, kuvanga ibiti n’ibiterwa n’uburyo bujanye n’ikirere birafasha umwimbu. Ibibanza bikingiwe bikenera umuco, amazi n’umwuka biboneka vy’ukuri. 5. Ikigega c’imbuto Imbuto zandikwa mu bitabu, zigakingirwa ubukanye, zikabikwa mu bibanza bitandukanye, zikagwizwa kenshi kandi zigahanahanwa hagati y’imibano. Ubumenyi bw’uburimyi bubikwa mu bitabu vy’inyigisho vya Komezamahoro. 6. Ubworozi Inkoko, impene, intama, ingurube mu mibano ivyemera, inkwavu, ifi n’inka aho ikibanza kibikwiye. Abantu biga kugaburira, kugwiza, kwitaho, kugira isuku, gutunganya amata no kubika inyama, bafashijwe n’abavuzi b’ibitungwa. 7. Intambwe zitatu z’ibifungurwa 1. Umwimbu wa minsi yose: uburimyi n’ubworozi. 2. Ibigega: intete, ibiharage n’ibindi nkavyo, ifu, ibifungurwa vyumishijwe n’ibibitswe neza. 3. Ikigega c’ingoboka gikingiwe bidasanzwe. Hategurwa gukoresha ibibitswe kare, kwandika ibiriho, isuku n’ingaburo kugira ibifungurwa bigume bibereye. 8. Amagara n’ubuvuzi Ikigo c’amagara: abaforoma, abaganga, abavyaza, abahinga mu miti n’abajejwe isuku; abavuzi ba kera bakora gusa uburyo butabangamira amagara. Hari ububiko bw’imiti isubirizwa n’iturima ry’ibiterwa bikoreshwa mu kuvura. Imigenzo y’ubuvuzi bwa kera itandukanywa neza n’imiti n’ubuvuzi vyagaragaye ko bikora kandi bidateye akaga. Hategurwa kwakira abantu, kubasuzuma, kubavura, imiti, gukurikirana abarwayi, isuku no gutandukanya abarwayi aho bikenewe. Ibidashoborwa n’ikigo birungikwa mu bindi bitaro. Inguvu z’ingoboka z’ubuvuzi zirategurwa. 9. Ishure n’imyuga Gusoma, kwandika no kubara; uburimyi, ubworozi, gutabara uwagize ikibazo, isuku, kwubaka, kubaza, kudoda, guteka no kubika ibifungurwa; kahise, ivy’isi, indimi, umuziki, ivyiyumviro n’ubwenegihugu. Ishure rifise ivyumba vy’inyigisho, ububiko bw’ibitabu, gusoma, umuziki, imico, IGISHIKIZO, imyuga y’amaboko, ubumenyi bw’ibidukikije, kahise k’Uburundi na Afirika, gufashanya, kubungabunga inyubako no gutorera umuti amatati mu mahoro. 10. Ububiko bunini bw’ibitabu vy’impapuro Ibitabu vy’impapuro ni igikoresho co kubandanya kubaho: ubuvuzi, uburimyi, inyubako, imibare, ubuhinga bw’ibintu, ubutabire, kahise, indimi, amategeko, intwaro, ivyiyumviro, imyuga y’amaboko, kwubaka n’ugufungura neza. Ivyo twibuka, indimi n’ubumenyi bikwiye kuguma biriho n’igihe ibikoresho bibika amakuru bitagikora. 11. Uguhanahana amakuru kw’abantu Intumwa zigishijwe hagati y’imibano, amakete, amabendera n’ibimenyetso vyoroshe, inzogera, ingoma, ibimenyetso vy’umuco n’ukuvugana. Iradiyo yoroshe yoshobora kuba ingoboka, ariko ibikorwa vya minsi yose ntibiyishingirako. Ibimenyetso nyamukuru bikwiye gutahurwa n’abana, abakuze n’abatama. Ubutumwa n’inyishu vyumvikanwako imbere y’igihe. 12. IGISHIKIZO Uburyo bwo kwigisha uguhanahana amakuru biciye mu ngoma: injana, ubutumwa, uburebure bw’aho bushika, ibimenyetso, inyishu, gutabara no gukoranya abantu. Ikibanza kirimwo ingoma, abigisha n’uruziga rw’abanyeshure. Imico, ivyo twibuka n’amahoro bihuza iragi n’ubushobozi bwo kwihanganira amakuba. 13. Intwaro y’abantu Abanyagihugu → Inama y’abanyagihugu → ubuyobozi bwa SILO → imigwi y’uburimyi, amazi n’inguvu, amagara, inyigisho, ibifungurwa, inyubako, imico n’imigenderanire yo hanze. Umuyobozi asigura ibikorwa imbere y’Inama y’ikibano. Amategeko yanditswe, uruhara rwa bose, gukorera ahabona no kubazwa ibikorwa bigenzura ububasha. Nta mashini itora, nta bwenge buhangano butwara canke bufata ingingo ku burenganzira bw’abanyagihugu. 14. Politike y’Intelligentsia y’abantu Ubwenge bw’abantu bukorera ikibano: kumenya + gukorera abandi + gusigura ibikorwa. Urwego rwose rufise abahinga barwo; umuganga ntatwara uburimyi kubera gusa ko ari umuganga, umurimyi na we ntatwara ibitaro kubera gusa ko ari umurimyi. Ingingo zikomeye ziraganirwako na bose. Inkingi zitanu ziragumizwa: Ubwenge, Intahe y’Ukuri, Gira Iteka, Umurundi w’Akarorero n’Umwete n’Ubwira. 15. Inama y’abashingantahe n’abatama Abatama batanga ivyo bibuka, imigenzo, inkuru, indimi, uburimyi, imyuga n’uburyo bwo gutorera umuti amatati. SILO yose yoshiraho Inama y’abashingantahe n’abatama ba Komezamahoro kugira ubumenyi buhererekanywe hagati y’imvyaro. 16. Kwigisha urwaruka Imiyabaga yiga buhoro buhoro uburimyi, gutabara, kwubaka, guteka, guhanahana amakuru no gucunga ibikorwa vy’ikibano. Kwigisha benshi imyuga itandukanye birinda ko ibanga canke ubumenyi bizimangana n’abahinga bake. 17. Abantu benshi bazi igikorwa kimwe Igikorwa cose ca ngombwa gikwiye kumenywa n’abantu benshi. Akarorero k’inyigisho: uwukora umukate umwe yigisha abanyeshure batanu, na bo bakigisha abantu mirongo ibiri bazi gukora umukate. Ivyo bikoreshwa ku baganga, abarimyi, abubatsi, abasanira imashini, abigisha, abatetsi, abavyaza n’ababaji. Ku myuga igengwa n’amategeko, kwiga no kuronka uburenganzira bwo kuyikora biratandukanywa. 18. Ibibanza vy’imyuga y’amaboko Ibiti: ameza, imiryango, ibikoresho vyo mu nzu n’ivy’akazi. Ivyuma: gusana, gukora ibice vyoroshe n’ibikoresho vy’uburimyi. Ibitambara: impuzu, ibiringiti n’imipfuko. Insato: ibirato, imikanda n’ibikoresho bikenewe. Kwubaka: amatafari, isima ivanze n’ukubungabunga inyubako. 19. Kuva ku rugo gushika ku karere Inzu → ikibano → umudugudu → SILO → akarere → Afirika. Urwego rwose rukwiye gushobora kubaho rutarinze kwishingira ku rukurikira ubwo nyene. SILO ni igisagara gitoyi c’ikibano, gifise agateka, umuco, umwuka, isuku n’inzira zikoreshwa n’abantu b’imyaka yose. 20. Ihame rya Komezamahoro Komezamahoro yubaka imibano ishobora kubandanya kubaho n’igihe hanze hari amakuba. Iyo ubuhinga bwa none butagikora neza, ubumenyi bw’abantu, uburimyi, amazi, amagara, imico n’ugufashanya biraba ngirakamaro cane. 21. Ibikorwa bihuriweko n’uburyo butatu Inzu z’imiryango; ishure; ikigo c’amagara; igikoni n’aho bafungurira; ibigega; uburimyi; ubworozi; amazi yo kunywa; imyuga; ibibanza vya bose; ibitabu vy’impapuro; ibibanza vy’idini n’imico aho bikenewe; guhanahana amakuru; IGISHIKIZO; intwaro; kuruhuka; inguvu zoroshe; umwuka; imyanda; kubungabunga ibikoresho. Ubu buryo ni ivyiyumviro vy’umugambi. Aho kwubaka, inyubako, gukinga umuriro, gusohoka mu gihe c’akaga, inzira za bose, umwuka, isuku n’amazi bisaba ivyigwa vy’aho n’abahinga. Nta gishushanyo kiri hano ari umugambi wo kwubaka wamaze kwemezwa. 22. SILO ifise ikibuga hagati Ikibuga kinini gikingiwe gitunganya umuco, ibiterwa, uburimyi n’ubuzima bwa bose. Ibice bine: A, inzu z’imiryango zifise ivyumba, aho kuba, ububiko, aho kugira isuku n’ababanyi; B, ishure, amagara, igikoni n’aho bafungurira hafi y’ikibuga; C, uturima, imboga, ingemwe, imbuto, ubworozi butoyi, imyuga y’uburimyi, umwavu no kubika umwimbu; D, amazi n’inguvu. Igishushanyo co mu ruhande cerekana uburimyi n’ibiterwa hejuru, igice co gukingira, urwego rw’imibano rufise inzu, ikibuga n’ishure, urwego rw’ibikorwa rufise amagara, igikoni n’imyuga, hanyuma ibigega vy’amazi, ibifungurwa n’imbuto. Ivyo ntibigena uburebure bwo gucukura. 23. SILO yubatswe ku ntambwe Ni nk’umusozi ubamwo abantu, wubatswe ku ntambwe zikurikirana. Hejuru hari uburimyi, ingemwe, ibifungurwa, ibiterwa vy’ubuvuzi, imbuto, kuruhuka n’amazi. Inzu ziri ku nzira z’ikibano. Inyigisho zifise ivyumba, ibitabu, gusoma, umuziki, imico, IGISHIKIZO n’imyuga. Amagara afise kwakira, gusuzuma, kuvura, imiti, gukurikirana, isuku no gutandukanya abarwayi. Umwimbu n’ububiko vyuzuza umugambi. Guhuza uburimyi n’inzu bituma haba igisagara gitoyi. Abakeneye ubuvuzi burengeye ubushobozi bw’ikigo barungikwa hanze. 24. SILO ifise ibice vy’uruziga Ibice biri mu ruziga: inyuma hari uburimyi, ibiti, uturima, umwavu, ubworozi butoyi, ibikoresho fatizo n’imyuga y’uburimyi; igice ca kabiri kirimwo imiryango; ica gatatu kirimwo amagara, ishure, igikoni, aho bafungurira, ibitabu, imyuga, imico, intwaro n’icumba ca bose. Hagati hari ivyo twibuka, imico na IGISHIKIZO: amakoraniro, gutanga ubumenyi mu mvugo, inyigisho, imanza z’amahoro, umuziki, ingoma, kahise, ubuhuza n’ingingo za bose. Ibidukikije bitunga ikibano, ikibano na co kikabikingira. 25. Inzu, ivyumba vy’ishure n’ibitabu Inzu y’umuryango: ivyumba, aho umuryango uba, ububiko n’aho kugira isuku. Inzu ifise agateka, umuco aho bishoboka, umwuka n’isuku, ibereye abana, abakuze n’abatama. Icumba c’ishure: ikibaho, ibibanza vy’abanyeshure n’aho kwigira imico, ubuhinga na kahise mu bikorwa. Ububiko bw’ibitabu: imbaho zibikwako, ameza yo gusomerako n’ibitabu vy’Uburundi, Afirika n’isi. Igishushanyo co hejuru gishira uburimyi iruhande y’inzu n’ikibuga co hagati, hamwe n’ishure, amagara, ibitabu, igikoni, imyuga n’ububiko. Imbere y’inzu herekana Komezamahoro: amahoro n’urukundo bidusage. 26. Gukura uko igihe kigenda: 4D Igice ca kane kivuga igihe. Umwaka 1: amazi, inzu, amagara n’ishure. Umwaka 3: kwagura inzu n’ishure, uburimyi, amagara n’imyuga. Umwaka 5: uburimyi, inzu, ishure, amagara, imyuga, ubworozi n’ububiko. Umwaka 10: ikibano cibeshaho gihuza umwimbu, imiryango, ishure, amagara, imyuga n’imico. Izo ni intambwe zitegekanijwe, zihinduka bivanye n’aho n’ibikoresho. Hagati, ibitabu birakingira ivyo twibuka, indimi, ubumenyi, imico n’ubushobozi bw’abazovuka bwo kwubaka gushasha. 27. Ibitabu: kahise, imico ya kera n’ubumwe bwa Afirika Kahise ka Afirika: ibihe vya kera n’imbere y’ubukoroni, ubwami, ukudandaza abantu, ubuja, ubukoroni, ukwikukira, ubumwe bwa Afirika, intambara n’ihonyabwoko, ibihugu vy’ubu, kahise ka hafi n’ubuzima bw’abantu bamenyekanye. Ibitabu bitanzwe mu mugambi: Joseph Ki-Zerbo, Histoire de l’Afrique noire; Cheikh Anta Diop, L’Afrique noire précoloniale na Nations nègres et culture; Basil Davidson, The Black Man’s Burden n’ibindi; John Iliffe, Africans: The History of a Continent; ivyigwa vya kaminuza ku bwami. Imico ya kera: Misiri, Nubiya, Kush, Ghana, Mali, Songhai, Kanem-Bornou, Etiyopiya, Kongo, Great Zimbabwe, Monomotapa, Ashanti, Oyo, Dahomey, Buganda, Urwanda, Uburundi, inkombe z’igiswahili, Carthage, Numidiya n’imico y’Amazigh n’iyo mu buraruko bwa Afirika. Ubumwe bwa Afirika: Marcus Garvey, W. E. B. Du Bois, Kwame Nkrumah, Julius Nyerere, Patrice Lumumba, Thomas Sankara, Frantz Fanon, Aimé Césaire na Amílcar Cabral. Amazina y’ibitabu: Africa Must Unite, Consciencism, Les Damnés de la Terre, Peau noire, masques blancs, Discours sur le colonialisme, The Souls of Black Folk n’ivyigwa ku kwikukira. Amazina y’ibitabu agumizwa uko yanditswe kugira biboneke. 28. Uburundi, Ibiyaga Binini n’indimi za Afirika Ibitabu bishirwa imbere: kahise k’Uburundi, ubwami, iragi ryo mu mvugo, ikirundi, ingoma z’ubwami, ivyese, imyibutsa, uburimyi, ivy’isi, imico, ukwikukira, ibihe vyakurikiye, ivyo twibuka, ukwiyunga, amategeko, demokarasi n’iterambere. Hegeranywa ibitabu vyanditswe mu kirundi, hamwe n’ibihinduwe. Ku ndimi za Afirika: inyizamajambo, indimburo, imigani, imyibutsa, ivyese, inyandiko z’ubuhanzi, uburyo bwo kwiga, kahise kavuzwe kakandikwa n’ibitabu vy’abana. 29. Afirika mu migwi 54 y’ibitabu vy’ibihugu Afirika y’uburaruko: Algérie · Misiri · Libye · Maroc · Soudan · Tunisie · Mauritanie Afirika y’uburengero: Bénin · Burkina Faso · Cabo Verde · Côte d’Ivoire · Gambie · Ghana · Guinée · Guinée-Bissau · Liberia · Mali · Niger · Nigeria · Sénégal · Sierra Leone · Togo Afirika yo hagati: Angola · Cameroun · République centrafricaine · Tchad · Repubulika ya Kongo · Repubulika iharanira demokarasi ya Kongo · Guinée équatoriale · Gabon · Sao Tomé-et-Principe Afirika y’ubuseruko: Uburundi · Comores · Djibouti · Érythrée · Etiyopiya · Kenya · Madagascar · Malawi · Maurice · Mozambique · Urwanda · Seychelles · Somalie · Soudan du Sud · Tanzaniya · Uganda · Zambie · Zimbabwe Afirika y’epfo: Afirika y’epfo · Botswana · Eswatini · Lesotho · Namibie Uku ni ukugabura ibihugu mu nyigisho kwatanzwe mu mugambi. Igihugu cose gifise ikibanza: kahise, imico, inyandiko z’ubuhanzi, igitabu c’abana, ikarata, indimi n’imyibutsa, ubutunzi canke ubuhinga. Ibikoresho indwi kuri kimwe cose mu bihugu 54 bingana na 378, harimwo amakarata. Mu buraruko handikwa imico y’Amazigh, Abarabu, Nubiya, Sahara n’inyanja Mediterane; mu burengero indimi, umuziki, ubwami n’iterambere; hagati ikibaya ca Kongo; mu bumanuko abantu kavukire, ivangura ry’urukoba, Mandela, ukwibohora, ubutunzi, ubutare, uburimyi, ibinyabuzima n’iterambere. 30. Ubuhinga, uburimyi n’amagara Ubuhinga: imibare, ivy’ibintu, ubutabire, ibinyabuzima, isi n’amabuye, ibiri mu kirere, ubuvuzi, uburimyi, amazi, ikirere, ibidukikije n’ubumenyi bw’isi. Ku bana: kugerageza ivy’ubuhinga, ibitabu vy’insiguro, umubiri, ibikoko n’ibiterwa vya Afirika, amabahari, ikirere, ibiri mu kirere n’amabuye. Uburimyi: ibigori, ibiharage, imyumbati, amasaka, uburo, umuceri, ibitoke, ibijumbu, ibiraya, ivyamwa, imboga, ibiti vy’ivyamwa, ubworozi, ifi, inzuki, kubika umwimbu, isi, kuvanga ibiti n’ibiterwa n’ikirere ca Afirika. Amagara ku bana: umubiri, ibifungurwa, isuku, amazi yo kunywa, gusinzira no gukinga indwara. Ku bahinga: imiterere n’imikorere y’umubiri, imiti, ubuforoma, amagara rusangi, ivyaduka vy’indwara, gufungura neza, kuvyaza, kuvura abana n’ubuvuzi rusangi. Ibitabu vy’ubuvuzi bisubirizwa n’ibijanye n’ubumenyi bushasha. 31. Inyandiko z’ubuhanzi za Afirika Abanditsi batanzwe: Chinua Achebe, Ngũgĩ wa Thiong’o, Wole Soyinka, Mariama Bâ, Ousmane Sembène, Nadine Gordimer, Naguib Mahfouz, Buchi Emecheta, Ben Okri, Chimamanda Ngozi Adichie, Ahmadou Kourouma, Sony Labou Tansi, Alain Mabanckou, Scholastique Mukasonga n’abanditsi b’Abarundi, Abanyarwanda, Abanyekongo n’abo mu tundi turere twa Afirika. Ikibano cose gikwiye kwisanga mu bitabu. Ibitabu n’amakopi biboneka mu buryo bwemewe, abanditsi n’imibano bikubahirizwa.