KAHISE KACU Umukuru Karyenda ashikiriza ijambo Abarundi Nimba iyi nyandiko iri mu minwe yawe uyu musi, si ikintu capfuye kwizana. Ni uko igihe cashitse. Igihe aho kunuma biba uguhemuka. Igihe aho kutamenya biba ikirwanisho kiduhindukirira. Igihe aho amacakubiri twarazwe akwiye guhera. Imbere y’uko abakoloni baza, twari abantu bamwe. Mu Burundi bwa kera, amajambo Umuhutu, Umututsi n’Umutwa ntiyari amazina y’amoko. Ntiyagena agaciro k’umuntu, agateka kiwe canke icubahiro ciwe. Yerekana ibikorwa abantu barangura mu kibano kimwe, bagengwa n’ubutegetsi bumwe, basangiye imico, ururimi, igihugu n’imigenzo. Kuva mu mwaka wa 1895, abakoloni b’Abadagi barashitse. Hanyuma, kuva mu mwaka wa 1906, Ababiligi bashinze intwaro yinjira mu buzima bw’abantu kurushiriza, irangwa n’ubukazi kandi itunganijwe ku buryo bwitondewe. Abakoloni bisunze umugambi uzwi ngo: « Bacanishemwo kugira ubatware neza. » Barapimye amazuru n’imitwe, bashira Abarundi mu migwi nk’ibikoresho, bashinga ubusumbane butari busanzwe, bamwe barabigisha, abandi babima amashure, baca bashinga amacakubiri bakoresheje amakarata karangamuntu yerekana amoko. Iyi nyandiko si iyo gutukana, gutera urwanko canke kwihora. Ni inyandiko y’ubumwe no gusubira kwubaka. Igamije gusigura, kwigisha, gukangura abantu, gutanga inyishu no gutunganya ubundi buryo bwo gutwara bwokwizigirwa. Igamije kubwira Abarundi iti: « Ntutegerezwa gusubiramwo kahise abandi bakwandikiye. » Amahame y’ishingiro: Politike y’Intelligentsia Uburundi, nk’ibihugu vyinshi vya Afrika, ntibwadindiye kubera kubura amatungo, ubwenge canke umutima rugabo w’abanyagihugu. Bwadindiye kubera intwaro zazanywe ziva ahandi, zitajanye n’ubuzima bw’abantu, zishobora gukoreshwa uko abarongoye bashatse kandi zidakomeye. Demokarasi isanzwe, nk’uko yashizwe mu ngiro iwacu, yarahinduwe n’intwaro z’igitugu, ikoreshwa n’abaryosharyosha abantu mu majambo, iba uburyo bwo kubesha abanyagihugu, itakaza n’amahame y’inyifato ibereye. Politike y’Intelligentsia ntirwanya demokarasi: irayikosora, ikayikomeza kandi ikayishingira ku mahame y’inyifato ibereye. Mu gihe izindi nyigisho zishira hejuru umugambwe, umukuru, ubwoko canke Leta ititaho abantu, Politike y’Intelligentsia ishingira kuri UMUNTU. Umwenegihugu arya ibiturire atuma Leta irangwa n’ibiturire. Umwenegihugu atarangura ivyo ajejwe atuma n’ubutegetsi butarangura ivyo bujejwe. Umwenegihugu azi ico akora atuma habaho intwaro ibereye. Politike y’Intelligentsia ishingiye ku nkingi zitanu: Ubwenge (intwaro yisunga ubwenge, aho gufata ingingo umuntu atabanje kwiyumvira canke yisunze umuryango wiwe gusa), GIRA ITEKA (ububasha nk’inshingano ntagatifu, aho kuba inyungu y’uwabufashe), Umwete n’Ubwira (nta muntu ari hejuru y’amategeko), Umurundi w’Akarorero (abanyagihugu barangura ibikorwa barakomeza igihugu), hamwe n’Intahe y’Ukuri (ata butungane nta mahoro; nta kunywana gushoboka abantu badahabwa agateka kangana imbere y’amategeko). Izo nkingi zitanu zirakorana mu buryo bwitwa « Pentagone y’Ugucungura ». Inkingi imwe yonyene ntihagije. Zose hamwe ni zo zihindura ubuzima. KOMEZAMAHORO yisunga Politike y’Intelligentsia kuko irenga amacakubiri y’amoko, ikanka ukurondera gushimwa n’abantu umuntu ababesha, kandi igategura urunganwe rushasha rw’abanyagihugu bazi ico bakora. Kahise, ubukoloni n’ingene amacakubiri yashinzwe Imbere y’uko ibihugu vya Buraya vyaje kudukoloniza bishika, Uburundi bwari ubwami butunganijwe, bufise ubutegetsi bukuru, inzego z’ubwami n’izisunga imigenzo, imico yabwo mu vy’intwaro, indero itangura umuntu akiri muto, uburyo bwo gufashanya mu kibano, ururimi rumwe ari rwo kirundi, n’amahame abantu basangiye: Imana, Uburundi, Ubuntu, ukwubaha, iteka no kubana neza. Mu mwaka wa 1895, ubwami bw’Abadagi bwinjiye mu Burundi. Kuva mu myaka ya 1906–1910, Ububiligi bwegukanye ico gihugu, butangura guhindura ubuzima bwaco ku buryo bwagisambuye cane. Ububiligi ntibwatwara gusa: bwarahinduye ingene ikibano c’Abarundi gitunganijwe. Intumbero yabwo ntiyari ukubana neza, yari ukugenzura igihugu, gukomeza ubukoloni, kwungukira ku bantu no ku matungo yabo, hamwe no kubuza abantu guhaguruka ngo baburwanye. Umugambi w’ubukoloni bw’Ababiligi wari « Bacanishemwo kugira ubatware neza »: gushinga imigwi abantu badashobora kuvamwo, guha bamwe agaciro kurusha abandi, guteranya imigwi no gutwara abantu batizigirana. Barahinduye amajambo yerekana ibikorwa vyo mu kibano bayagira amazina abantu bagumamwo, bisunze ivyiyumviro biyita ubumenyi kandi atari bwo, bagabura abantu hakurikijwe ubwoko kandi bapima ingene imibiri yabo imeze. Kimwe mu bikorwa vyasambuye ikibano cane ni ugushiraho amakarata karangamuntu yerekana amoko mu mwaka wa 1926. Iyo politike y’ubukoloni yatumye abantu batizigirana, ivyo bikaraga urunganwe urundi. Yatumye amazina y’abantu akoreshwa muri politike, ubwoba bwabo bukaba uburyo bwo kubatwara, amatati yabaye inyuma y’ubukoloni akaragwa, Leta na yo ikaguma idakomeye. Ubukazi bwabaye inyuma y’ukwikukira si ikintu Abanyafrika bavukanye: ni ingaruka z’intwaro y’ubukoloni yari yabiteguye. KOMEZAMAHORO iravuga iti: turanka gukoresha ubwoko muri politike, turemera ko ubukoloni bwabeshabeshe abantu, kandi twubaka ubwenegihugu bw’Abarundi. Ntitwihakana kahise. Turagatahura kugira tugendere imbere ntitugume mu ngorane zavuye muri ko. Imbibe, uturere tw’ibihugu n’ingaruka za kahise ku migenderanire yavyo Imbibe z’ibihugu vya Afrika ntizavuye mu biganiro hagati y’Abanyafrika canke mu ngene kahise kabo kari kagendeye. Zavuye mu makoraniro y’Abanyaburaya, cane cane inama yabereye i Berlin mu myaka ya 1884–1885, ata Munyafrika n’umwe yari ahari. Imbere y’ubukoloni, Uburundi bwari mu karere ibihugu vyako vyari bifitaniye imigenderanire mu vy’ubutunzi, imico, politike no mu buzima bw’abantu. Uturere twa Bugufi na Buha twari mu Bwami bw’Uburundi. Ku bihugu vy’abakoloni, ibihugu binini vya Afrika vyari biteye ubwoba, kuko ubumwe butuma abantu barwanya ababatsikamira, ivyo na vyo bikabangamira abashaka kwungukira kuri bo. Inyishu y’abakoloni yabaye ugucamwo ibihugu no gushinga utugihugu dutoduto twama tubisunga. Amakarata y’abakoloni yerekana imirongo igororotse, imbibe zitajanye n’ingene amatongo ateye, n’imirongo ica hagati mu mibano y’abantu. Izo mbibe zatandukanije imiryango, zica imihora y’ubudandaji kandi zicamwo kahise abantu bari basangiye. KOMEZAMAHORO ishingira kuri ibi: kwemera imbibe zisanzweho nk’urufatiro rw’amategeko mpuzamakungu, kwanka ubukazi bwose, gushigikira ibiganiro n’inzira zo kwumvikana hagati y’Uburundi, Tanzaniya, Ububiligi n’Ubwongereza, guteza imbere ibiganiro kuri kahise no guhuza ibihugu vya Afrika. Inyishu iri mu biganiro hagati y’ibihugu, mu bumwe, mu gukorana no mu kwigenga. Ubutunzi, amatungo n’abayipfuza hirya no hino kw’isi Uburundi si igihugu gikennye: bwakeneshejwe. Ubukene bufitaniye isano na kahise, ingene inzego zitunganijwe, politike n’imigenderanire hagati y’ibihugu. Uburundi bufise nikel, vanadiyumu, kobaliti, inzahabu, kasiterite, ubutare bw’isi budakunze kuboneka, fosifate, ituruba n’ubushobozi bwo kuronka umuyagankuba uvuye mu mazi. Ayo matungo ni ngirakamaro mu kinjana ca mirongo ibiri na rimwe: guhindura amasoko y’inguvu, imodoka zikoresha umuyagankuba, ivyogajuru, ubwenge bukorano n’imashini zikora ibikorwa zisanzwe zikenera ubutare bwa Afrika. Amatungo aracukurwa, agashorwa hanze atarahingurwa, agatunganyirizwa ahandi, hanyuma akagaruka kugurishwa ku biciro binini. Uburyo bw’ubukoloni burabandanya, ariko bwahinduye ishusho. Politike y’Intelligentsia isaba gutahura agaciro nyakuri k’amatungo, kwigisha abanyagihugu ubuhinga, gusaba ko amasezerano aja ku mugaragaro, guteza imbere uguhingura amatungo mu gihugu no gushira uburyo mu nyigisho z’ubumenyi n’ubuhinga. Abarundi baba mu mahanga bafise ubuhinga, barazi gukoresha ubuhinga bwa none, baratahuye ingene inzego mpuzamakungu zikora kandi barashobora gushora imitahe myinshi. KOMEZAMAHORO ibabona nk’inguvu zifasha igihugu gutera imbere, nk’ikiraro gihuza Uburundi n’isi, kandi nk’abantu bafise uruhara rukomeye mw’iterambere. Umugambi w’ibikorwa bizoshirwa mu ngiro Umugambi KOMEZAMAHORO CONSCIOUS wakira bose, utera imbere intambwe ku yindi, ntukoresha ubukazi, uratunganijwe kandi ibikorwa vyawo birashobora gusuzumwa. Ugenewe Abarundi bose ata kurobanura imyaka, igitsina, amamuko canke aho baba. Ufise ibikorwa bigenewe urunganwe rumwe rumwe, kuva ku bana gushika ku bageze mu zabukuru. Abana bafise imyaka 4–12 biga kwibona ubwa mbere nk’Abarundi, aho kwisunga ubwoko. Imiyabaga ifise imyaka 13–17 yiga kwihweza ibintu no gutahura kahise. Abakiri bato bakuze bafise imyaka 18–35 barategurwa kugira babe inguvu zikora kandi ziterera mu gihugu, biciye mu nyigisho z’imyuga, zo kwishingira ibikorwa vy’ubutunzi no kurongora abandi bisunze inyifato ibereye. Abakuze bafise imyaka 36–60 barafasha ikibano kubana neza biciye mu ntwaro abantu bose batereramwo no mu buhuza. Abanyabwenge bafise imyaka 61 no kurenga barahabwa icubahiro nk’ababungabunga kahise, imico n’ubwenge basangira n’izindi nganwe. Uwo mugambi ugenewe kandi impunzi, kugira zitegurire gutahuka zifise iteka no gusubira gukomeza ubwenegihugu bwazo; Abarundi baba mu mahanga, kugira bagire uruhara rukomeye biciye mu buryo bwo guhanahana ubuhinga, gushora imitahe hamwe no kuvugira igihugu mu makungu; hamwe n’abakenyezi n’abana, biciye mu kurongora, kwongereza ubushobozi bwo kwiteza imbere mu vy’ubutunzi, kugira uruhara muri politike no gukingirwa. Akamo ko kurangiza: guhagurukira ibikorwa KOMEZAMAHORO irarengeye kuba umuhari: ni UKUMENYA NO GUTAHURA ICO DUKORA. Ntishingiye ku bwoko, ku rwanko canke ku kavuyo. Ni ukwiyumvira guhindura ubuzima, gukunda igihugu no guhuza Afrika. Itanga uburyo bwo gukora, intumbero n’inshingano dusangiye, kugira twubake Uburundi butagikoresha ubwoko mu gutwara abantu; aho ubwenegihugu buza imbere y’amazina umuntu yategetswe; aho Leta ikorera abanyagihugu; aho amatungo akoreshwa mw’iterambere. Kanguka, mwa Barundi mwe. Hagaruka wisunze ubwenge. Tera imbere uzi ico ukora. Ubaka wisunze ubumwe. Abantu bamwe. Intumbero imwe. Uburundi bumwe. Iyi nyandiko si iherezo. Ni intango. Kahise karaturaba. Inganwe zizokurikira zizoducira urubanza.