KIASR — Ikigo nyafirika c’ubwenge, ingamba n’ukwiyubaka gushasha

UMUHARI PANAFIRIKA KOMEZAMAHORO
Umugambi w’ingamba wa 2027–2037
Uburundi → Akarere k’Ibiyaga Binini → Afirika y’ubuseruko → Afirika
Amahoro n’Urukundo bidusage.
Iyi ni inyandiko yo gutegura umugambi. Inzego, ibikorwa, intumbero n’amahera bivugwa ni ibitegekanijwe; ntibisigura ko vyamaze gushirwa mu ngiro. Ivyiyumviro biri mu nyandiko zibiri vyashizwe hamwe, ivyo zunganirana na vyo biragumizwa.

I. Intumbero: ihuriro ry’ubumenyi bw’umuhari

Komezamahoro yoshobora kuba urunani rw’inzego zirimo ikigo c’ubushakashatsi, ishure ry’inyigisho zihariye, ikigo c’ubwenge buhangano, ikigo c’amakuru, urwego rw’itangazamakuru, ikigo gikurikirana ubutunzi, ikigo c’ubuvuzi, ikigo c’imico n’akaranga, ishirahamwe rifasha, urunani nyafirika rw’abashakashatsi, urubuga rw’abanyagihugu, ikigo cigira ivy’ahazaza, urunani rw’abadandaza n’urwego rw’imigenderanire mpuzamakungu.
Ikibazo cose co muri Afirika gikwiye kwigwa, gupimwa, gusigurwa no kuvamwo umugambi ushobora gukorwa. Ukwigenga gusaba kandi ubumenyi, amakuru, ubuhinga, amatungo, inzego n’ubushobozi bwo kwisuzumira ibibazo.

II. Pentagone y’Ugucungura

Inkingi zitanu zirakorana: Intahe y’Ukuri, Gira Iteka, Umurundi w’Akarorero, Umwete n’Ubwira n’Ubwenge.
Ubutungane burakingira ikibano; agateka karakingira umuntu; ubwenegihugu buraha abanyagihugu uruhara n’inshingano; kubazwa ibikorwa biragenzura ubutegetsi; ubwenge buhuriza hamwe ubumenyi bukenewe.
Ubushakashatsi bwiga inzego, kuronka ubutungane, uburenganzira, igiturire, amatora, intwaro n’ukungana imbere y’amategeko. Hategurwa raporo y’umwaka ku butungane na demokarasi muri Afirika, yitwa African Justice & Democracy Report.
Gira Iteka iba ikigo c’agateka n’inshingano: agateka ka muntu, imico y’Abarundi, inshingano mu kibano, ubuyobozi, ukwiyunga n’ibanga ry’umwenegihugu.

III. K-CITIZEN: uruhara umuntu ahitamwo

Umwenegihugu ashobora ku bushake bwiwe kumenyesha ikibazo rusangi, gutanga iciyumviro c’umuti, kugira uruhara mu biganiro, gukurikirana umugambi no kuronka amakuru ashizwe ahabona.
Akarorero: « Ikigo cacu c’amagara y’abantu ntigifise imiti ikwiye. »
Kumenyesha → kugenzura → gusuzuma → gushikiriza ababijejwe → kwishura → gukurikirana.
Amakuru y’abanyagihugu ahinduka ubumenyi bushobora kugenzurwa, ababikeneye bakarungikwa ku nzego zibijejwe.

IV. Urwego rwo kubazwa ibikorwa

Urwego rwa KOMEZAMAHORO rwo kubazwa ibikorwa rukora rwigenga mu kigo. Rugenzura amahera ategekanijwe, inyungu zishobora kubangamira ibanga ry’umuntu, ingene ibikorwa bikorwa, amasezerano, amahera yakoreshejwe n’ivyashitsweko. Amahera menshi yatanzwe ategerezwa gukurikiranwa.
Hategurwa raporo y’umwaka yerekana ibikorwa ku mugaragaro, yitwa Komezamahoro Transparency Report. Abagenzura, amategeko yanditswe n’inzira yo kwitwara ntibigenzurwa n’abariko barasuzumwa.

V. Ubwenge buhuriza hamwe ubumenyi

Ikibazo ntigikwiye kwigwa n’urwego rumwe rw’ubumenyi gusa. Ku mazi: umuhinga mu kwubaka yiga inyubako, umuganga indwara, umuhinga mu butunzi amahera akenewe, umuhinga mu burimyi ivy’uburimyi, umuhinga mu mategeko uburenganzira, umuhinga mu bwenge buhangano amakuru, uwiga imibano inyifato, uwiga kahise na we imigenzo ya kera. Bose bakorana kugira bategure umuti.

VI. K-INTELLIGENCE CENTER: amashami cumi n’abiri

1. Ingamba za Afirika: imigenderanire y’ibihugu n’uturere.
2. Amatati n’amahoro: ubushakashatsi no gukinga intambara.
3. Intwaro: inzego, igiturire n’imigambi rusangi.
4. Ubutunzi: ubudandaji, imitahe, akazi n’amahinguriro.
5. Ubuhinga: ubwenge buhangano, imashini zikora, ubuhinga ngurukanabumenyi n’ibishasha.
6. Amagara: amagara y’abantu n’inzego z’ubuvuzi.
7. Ikirere: amazi, uburimyi n’ibidukikije.
8. Inyigisho: amashure, kaminuza n’ubumenyi ngiro.
9. Imico: kahise, indimi, iragi n’ubuhinga bw’utugenegene.
10. Itangazamakuru: amakuru rusangi n’ugusuzuma ukuri kwayo.
11. Imibare n’amakuru: imibare, amakarata n’uburyo bwo kugereranya ibishobora kuba.
12. Ahazaza: ivyoshobora kuba mu myaka 5, 10, 20 na 30.
Amakuru ava mu masoko yemewe kandi ashobora kugenzurwa. Kwegeranya → kugenzura → gusuzuma → kwitegura → gutanga ivyiyumviro → gupima ivyashitsweko. Ikigo gifasha ikibano gutahura ibibazo.

VII. Icumba co gukurikirana ingamba za Afirika

Amakarata, ibikoresho vyerekana amakuru n’urutonde rw’ibipimo bifasha abashakashatsi gukurikirana Uburundi, Kongo, Urwanda, Tanzaniya, Uganda, Kenya, Etiyopiya, Afirika y’epfo, Nijeriya, Ghana, Senegal n’ibindi bihugu.
Bakurikirana ikirere, uburimyi, ivyaduka vy’indwara, inyubako, ibiciro, ubudandaji, inguvu, amazi, ingendo, igitigiri c’abantu, inyigisho n’ibipimo vy’ubutunzi. Intumbero ni ukubona imigendekere y’ibintu imbere y’uko haba amakuba.

VIII. K-AI: intambwe zine

K-AI 1 — Ubumenyi: ibitabu, ivyigwa, imibare n’inyandiko bishobora gukoreshwa vyemewe.
K-AI 2 — Isuzuma: kugereranya amakuru, kurondera inyandiko, guhindura indimi, imibare, amakarata n’isuzuma rya kahise, ubuhinga n’ubutunzi.
K-AI 3 — Ahazaza: ibishobora kuba, ivyo dufatirako, ibitaramenyekana n’imigendekere y’ibintu.
K-AI 4 — Gufasha gufata ingingo: ikibazo → amakuru → ibishobora kuba → ingorane → inzira zishoboka → ingaruka.
Ubwenge buhangano bufasha abafata ingingo; ntibubafatira ingingo. Ikirundi n’igiswahili bishirwa imbere mu ndimi za Afirika.

IX. Ikigo nyafirika c’ubuhinga bwo kubara

Mu gihe kirekire, ikigo nyafirika c’ubuhinga bwo kubara cofasha ubushakashatsi, ubwenge buhangano, ubuvuzi, ivy’ikirere, uburimyi, indimi za Afirika, amakarata n’imibare.
Porogarama zikoresha ikirundi, ikinyarwanda, igiswahili, igifaransa, icongereza n’izindi ndimi za Afirika zofasha kubungabunga ubumenyi mu ndimi z’abanyagihugu.

X. Ubuhinga ngurukanabumenyi muri Afirika no mu Burundi

Uburundi bwoba ahatangurirwa. Ibice indwi: kumenya umuntu mu buryo ngurukanabumenyi hakurikijwe amategeko no gukingira amakuru; inyandiko z’ubuvuzi zikingiwe; ivyigwa n’ibitabu ku ngurukanabumenyi; amakuru y’uburimyi n’ikirere; ibikorwa vy’intwaro; gukurikirana ingendo y’imanza; kwishura, amashirahamwe n’ubudandaji.
Harategurwa amakarata yerekana amakuru, imbuga z’abanyagihugu n’uburyo bwo gucunga inyubako. K-Burundi yegeranya amakuru ku bantu, intara, uburimyi, amagara, amashure, kaminuza, amabarabara, amazi, inguvu, ubutunzi, amashirahamwe, kahise n’imico. K-Great Lakes, K-East Africa na K-Africa vyagura ubwo bumenyi mu turere no muri Afirika.

XI. Umutekano rusangi n’uburenganzira

Umutekano rusangi: amatara, uburyo bwo gutabara, amakarata y’impanuka, gukinga impanuka zo mu mabarabara, aho abantu bahamagara, imburi z’ikirere no kurondera abazimiye vyemewe. Ibikoresho bifata amashusho mu bibanza rusangi vyokoreshwa gusa aho amategeko avyemera.
Gukingira abantu bisaba igenzura ryigenga, gukingira amakuru, kuyabika igihe gito, kuyaha ababifitiye uburenganzira n’inzira yo kwitwara. Intumbero ni ugukurikirana ingorane, si ugucungera abanyagihugu mu mpisho. Ikigo ntigica kiba igipolisi cigenga.

XII. Gukingira abana

Umugambi wo gukinga ukuzimira kw’abana, kubakoresha nabi, kubadandaza, kubahohotera, kubatera ubwoba ku ngurukanabumenyi no kubakoresha mu buryo bubi. Hategurwa ugukorana n’amashure, imiryango, abaganga, abajejwe gufasha abantu, abategetsi n’amashirahamwe abifisemwo ubuhinga.
Ibibazo abantu bamenyesha ku bushake bwabo bishikirizwa ababijejwe, abakenera gukingirwa na bo bakarindwa.

XIII. Ubuyobozi bw’abakenyezi bo muri Afirika

Umugambi w’ubuyobozi bw’abakenyezi bo muri Afirika utanga inyigisho mu gutanguza imigambi y’ubudandaji, ubuhinga, ubuvuzi, ubuhinga ngurukanabumenyi, itangazamakuru, amategeko, imigenderanire mpuzamakungu n’intwaro. Intumbero itegekanijwe ni ukwigisha abakenyezi umuliyoni mu myaka mirongo.
Abakenyezi baratanga ubumenyi kandi bakagira amabanga mu nzego. Umugambi ufasha no gukinga ihohoterwa, kuronka ubuvuzi, gufashwa mu mibano no kwiga.

XIV. K-DRUM n’iragi ry’imico

Ikigo c’Ingoma n’Ubuhinga bw’Utugenegene bwa Afirika yiyubaka gifise amabanga atatu: kubungabunga no kwandika kahise n’imigenzo; kwigisha injana, intambo na kahise; kurema ibihangano bishasha.
Ubuhinga bwo kwandika umuziki ku ngurukanabumenyi bwobika injana n’ibikorwa vy’abavuzi b’ingoma. Uburyo bushasha bwa Komezamahoro butegerezwa gutandukanywa neza n’imigenzo ya kera. Ingoma ihuza akaranga k’Uburundi n’aka Afirika.

XV. Imico ibereye, ivyiyumviro na Bibiliya

Ishure rya Komezamahoro ry’imico ibereye ryiga Bibiliya, harimwo Louis Segond 1910 mu gifaransa, hamwe n’ivyiyumviro vy’abanyafirika, imigenzo y’Abarundi, ivyiyumviro vya kera vy’Abagiriki n’ivya politike, uburenganzira bwa muntu, kahise n’inyandiko z’ubuhanzi.
Inyandiko → insiguro → agaciro → ikibazo c’ubu → ibiganiro → igikorwa kibereye.
Ubutungane, inshingano, imbabazi, ubuyobozi, agateka, amahoro n’ibanga ry’umwenegihugu ni vyo bigenderwako. Ivyo bisomwa bifasha kwiga no gutahura imico.

XVI. Itangazamakuru rya Komezamahoro

Imihora itegekanijwe: K-News y’amakuru, K-Research y’ubushakashatsi, K-Documentary y’ibiganiro vy’itohoza, K-History ya kahise, K-Science y’ubuhinga, K-Economy y’ubutunzi, K-Culture y’imico, K-Youth y’urwaruka na K-Data y’amakuru ashingiye ku mibare.
Amategeko y’itangazamakuru asaba kugenzura ukuri, kwerekana amasoko, gutandukanya ukuri n’ivyiyumviro no gukosora amakosa ku mugaragaro. Ububasha bw’amakuru buva mu bushobozi bwo kwerekana ibimenyamenya: amakuru, abashakashatsi, inyandiko, itangazamakuru, kaminuza, ibigo vy’ubushakashatsi, abahinga n’ubuhinga. Ubumenyi → isuzuma → ukwizigirwa → kugira ico uhinduye → ingingo.

XVII. Kaminuza n’ishure ry’inyigisho zihariye

Amashami cumi n’ane ategekanijwe: ingamba; ubwenge buhangano; ubuvuzi; ubuhinga bwo kwubaka; ubutunzi; intwaro; amategeko; uburimyi; ibidukikije; kahise ka Afirika; indimi za Afirika; itangazamakuru; imigenderanire mpuzamakungu; gutanguza imigambi y’ubudandaji.
Ishure rya Komezamahoro ryigisha abashakashatsi, abasesangura amakuru, abahinga, abaganga, abiga ubutunzi, abanyamategeko, abamenyeshamakuru, abahinga mu bwenge buhangano no mu gukingira ubuhinga ngurukanabumenyi, abajejwe imigenderanire mpuzamakungu, abahinga mu burimyi, abadandaza n’abategura imigambi rusangi. Intumbero ni ugutahura ubumenyi butandukanye.

XVIII. Ishure ry’abayobozi

Inyigisho zimara umwaka umwe gushika kuri itatu: kahise, ubutunzi, amategeko, ubuhinga, ubuhinga ngurukanabumenyi, imigenderanire mpuzamakungu, imico ibereye, gucunga ibikorwa, kuvugana, intwaro no gutorera umuti amatati.
Umuyobozi ategerezwa kwigishwa gucunga, gutahura, kwubaka no gusigura ibikorwa vyiwe, ntibigarukire ku matora.

XIX. Urunani rw’Abarundi n’Abanyafirika baba mu mahanga

Urunani rwa Komezamahoro rw’ababa mu mahanga ruhuza Kanada, Amerika, Uburaya, Ubwongereza, Ositaraliya na Afirika. Abanywanyi boterera amahera, ubumenyi, ubuhinga, ubushakashatsi, inyigisho n’imitahe.

XX. Ubutunzi n’imitahe ya Afirika

Ishirahamwe rifasha rya Komezamahoro rishigikira imigambi y’imibano; ikigega c’ubushakashatsi gifasha ubushakashatsi; urwego rw’imigambi mishasha rufasha amashirahamwe agitangura; ihuriro ry’imitahe ya Afirika rihuza abatanga imitahe n’abadandaza.
Ihuriro rihuza abadandaza, amabanki, abashakashatsi, ababa mu mahanga, abafise amahinguriro, abagiraneza n’amashirahamwe mashasha. Ibishirwa imbere ni uburimyi, inguvu, amagara, ubuhinga, amahinguriro, inyubako, ingendo, inyigisho n’ubuhinga ngurukanabumenyi. Intumbero ni imitahe ivyara ibikorwa.

XXI. Amahera ategekanijwe

Amahera y’umwaka ategekanijwe mu madolari y’Amerika: imishahara 1 350 000; ubuhinga n’ibikoresho bibika amakuru 350 000; ubushakashatsi 250 000; itangazamakuru 220 000; inyigisho 180 000; imico 100 000; amagara 150 000; ingendo 120 000; amategeko n’igenzura 100 000; intwaro 180 000; umutekano w’ikigo 80 000; guhanahana amakuru 100 000; ikigega c’ingoboka 220 000.
Ivyo vyose hamwe bingana na 3 400 000 USD ku mwaka, ni ukuvuga imiliyoni 3,4. Amahera yari mu mugambi wa mbere aragumijwe.
Iyindi nzira yo gutangura itegekanijwe: imiliyoni 2 gushika kuri 4 USD zo gushinga ikigo, hanyuma imiliyoni 1,5 gushika kuri 3,5 USD ku mwaka zo gukora. Ingaburo itegekanijwe: imishahara 40 %, ubuhinga 10 %, ubushakashatsi 8 %, itangazamakuru 7 %, inyigisho 6 %, amagara n’imibano 5 %, intwaro 6 %, imico 3 %, amategeko n’igenzura 3 %, ingendo n’ugukorana 4 %, ingoboka 8 %.
Ivyo si ibiciro vyemejwe n’abagurisha. Imbere yo gukoresha amahera, subira ubare imishahara, amakori, ubukode, inyubako, ibikoresho n’ibiciro biriho mu Burundi.

XXII. Abakozi n’imishahara

Abakozi ba mbere bategekanijwe: abahinga 60 gushika kuri 75, batorwa kubera ubumenyi, ukwizigirwa n’amabanga atandukanye.
Imishahara y’umwaka itegekanijwe mu bihumbi vy’amadolari y’Amerika: umuyobozi mukuru 60–90; umukuru w’ishami 40–65; umushakashatsi mukuru 25–45; uwusesangura amakuru 18–32; umuhinga mu mibare n’amakuru 25–45; umuhinga mu bwenge buhangano 25–50; umuhinga mu gukingira ubuhinga ngurukanabumenyi 25–45; umuhinga mu butunzi 20–40; umuhinga mu mategeko 20–35; umumenyeshamakuru mukuru 18–30; umukozi w’ubuhinga 10–18; abakozi b’intwaro 8–16.
Imishahara ifatira ku mabanga, amashure, uburambe, ubuhinga bwihariye, ibikorwa n’imyaka umuntu amaze akora. Hakurikijwe amategeko, amasezerano avuga umushahara, amasaha, amasaha y’inyongera, akaruhuko, ubwishingizi, intererano, inyigisho, ibikoresho, indishi, amabanga, ibanga ry’akazi, uburenganzira ku bihangano, inyungu zibangamirana, indero n’ukuvamwo.

XXIII. Inzira y’ibikorwa ya 2027–2037

Umwaka 1: amategeko yo gushinga ikigo, icicaro n’abakozi.
Umwaka 2: K-Intelligence, K-Media n’ishure ry’inyigisho zihariye.
Umwaka 3: K-AI, ikigo c’amakuru n’imigambi y’igihugu.
Umwaka 4: kwagukira mu karere k’Ibiyaga Binini.
Umwaka 5: urunani rwo muri Afirika y’ubuseruko.
Umwaka 6: kaminuza canke ishure rikuru.
Umwaka 7: ihuriro ry’imitahe ya Afirika.
Umwaka 8: kwagukira muri Afirika.
Umwaka 9: urunani rw’ubumenyi bwa Afirika.
Umwaka 10: ikigo nyafirika gikomeye.
Intambwe zashizwe hamwe: imyaka 1–2, Uburundi, harimwo ubushakashatsi, itangazamakuru, ishure, ubwenge buhangano, gukurikirana intwaro, imico n’amakuru; imyaka 3–4, Ibiyaga Binini, harimwo Urwanda, Kongo, Tanzaniya, Uganda n’ikigo gikurikirana ingamba z’akarere; imyaka 5–7, Afirika y’ubuseruko, harimwo Kenya, Etiyopiya n’abandi bafatanya; imyaka 8–10, Afirika, mu turere dutanu.
Ikigo c’akarere ciga amahoro, ubudandaji, uburimyi, inguvu, ibidukikije, amagara, inyubako n’ingendo. Umwaka wa 2037 ni intumbero; intambwe zivana n’ibishoboka, amahera, abakozi n’abafatanya.

XXIV. Inzego, akaranga n’ivyiyumviro vy’ishingiro

Inzego: Umuhari Panafirika Komezamahoro → Inama y’ingamba → Ubuyobozi bukuru → amashami y’ingamba, ubwenge buhangano n’ubuhinga, ubushakashatsi, ubutunzi, intwaro, amagara, inyigisho, itangazamakuru, imico, imigenderanire mpuzamakungu, urwaruka, gukingira abakenyezi n’abana, amahera, ubuyobozi, amategeko, imico ibereye no kubazwa ibikorwa.
Imyambaro itegekanijwe ifise ubururu, umuhondo n’umweru; imyambaro y’ubu ifise ibitambara vya Afirika. Mu manza hakoreshwa amashusho y’imico y’Abarundi, ibitambara vya kera, ibikoresho vy’imico n’ikimenyetso c’umuhari. Agateka, indero, ubwenge n’imico ni vyo biyiranga.
Ibice indwi bikorana: ubumenyi, ubuhinga, imico, ubutunzi, intwaro, kugira ico uhinduye n’ukwiyubaka kwa Afirika. Inzira y’ubushobozi: ubumenyi → ubwenge → ubuhinga → imitahe → inzego → kugira ico uhinduye → ukwigenza kwa Afirika.
Mu 2037 hategurwa ikigo c’ingamba, urunani rw’ubushakashatsi, ishure, ubwenge buhangano, ubuhinga ngurukanabumenyi, itangazamakuru, ikigo c’ubutunzi, ikigo c’ubuvuzi, kaminuza canke ishure rikuru, urunani rw’imico, abadandaza, ababa mu mahanga n’abafatanya bo muri Afirika.
Ubushobozi buva mu bumenyi bufasha Abanyafirika gutahura, kurema, gutanga amahera, kwubaka, gukingira no gufata ingingo ku hazaza habo. Ubumenyi ni ishingiro; ubutungane ni umutimanama; ubuhinga ni igikoresho; imico ni akaranga; ubutunzi ni ubushobozi; inzego ni ububasha; ubumwe bwa Afirika ni intumbero.